Het Nieuwsblad · Michiel Thijs · 10 March 2024
Als je er even bij stilstaat, lijkt het volstrekte waanzin: we voelen allemaal vreugde, verdriet of zelfs woede bij wat een fictief personage overkomt in een film, serie of boek, terwijl we weten dat het niet echt is. Hoe komt dat toch?
Daar zouden jullie eens een stuk over moeten schrijven
U vraagt, wij draaien. Hier leest u de verhalen die u ons zelf aanreikt. Deze week: de vraag van Gwen Vermeeren uit Zele.
De voorbije week heb ik in sneltempo de Netflix-serie ‘One day’ verslonden. Bij het kijken heb ik meerdere keren gehuild, en nu ik alles gezien heb, voel ik zelfs dat ik de twee hoofdpersonages, Emma en Dexter, mis. Maar hoe komt het eigenlijk dat we zo meeleven met fictieve personages? Is dat niet compleet irrationeel?
Zelf een vraag? Stuur uw mailtje naar nu@nieuwsblad.be.
Leg je in een reflex je fleecedekentje en tissues al klaar als je The notebook nog eens in de tv-gids ziet staan? Kun je niet naar La vita è bella kijken – je weet over welke scène we het hebben! – zonder je traansluizen open te zetten? Of ben je nog stééds niet over de dood van Mufasa in De leeuwenkoning heen? Wel, (pinkt traantje weg) je bent niet alleen.
En als je stiekem wel kan genieten van een televisionele huilbui, dan is One day wellicht iets voor jou: het is niet alleen een liefdesdrama, maar ook een coming-of-ageverhaal waarbij we twee mensen volgen die twintig jaar lang eenmaal per jaar met elkaar afspreken. En in twintig jaar kan een mens nogal wat krasjes op de ziel en onvervulde verlangens bijeenzamelen.
Waarom we het ons toch zo aantrekken als een personage dat niet eens echt bestaat tegenslag kent? Omdat het nu eenmaal in onze menselijke natuur zit om te reageren op emoties, ongeacht of die van een echte persoon komen, een tv-personage of een pratende hond. “Wanneer we andere mensen zien, zijn we sowieso geneigd om hun emotionele expressies te imiteren. Als je naar lachende mensen kijkt, zul je zelf ook gaan lachen”, zegt professor sociale psychologie Vera Hoorens (KU Leuven). “Maar het omgekeerde geldt ook: door een emotie te uiten, bijvoorbeeld door te lachen, versterk je die emotie nog en word je nog blijer.”
“Als diersoort zijn we inderdaad geprogrammeerd om ons gedrag te laten beïnvloeden door de emoties van een soortgenoot. Die emotionele besmetting is een cruciaal onderdeel van de sociale functie die emoties voor ons hebben: informatie geven over onze gemoedstoestand”, vertelt gedragsbioloog Patrick van Veen. Dat we bewust een bleitfilm opzetten om eens goed te kunnen snotteren, vindt hij ook niet vreemd: “We vinden emoties gewoonweg erg plezierig. Zelfs beelden die walging oproepen, bekijken we soms graag.”
Rachel of Meghan?
Hoe langer we kijken naar een serie, hoe meer we het gevoel zullen hebben de personages door en door te kennen. “En hoe vertrouwder we met hen raken, hoe gehechter we ook zullen zijn. Het zal gaan aanvoelen alsof je die personages echt kent, en je zal gevoelens voor hen koesteren als zijn het echte mensen”, zegt Hoorens. Ja, ook wij zijn nog blij dat Rachel uit Suits nu zo’n succesvol leven leidt, terwijl we goed genoeg weten dat het eigenlijk Meghan Markle is.
Ondergetekende voelde altijd veel sympathie voor Ross in Friends. Het ongemakkelijke en sullige dat we gemeen hebben, zit er vast voor iets tussen. “Uit onderzoek blijkt inderdaad dat mensen zich makkelijker identificeren met personages die op hen lijken”, weet Hoorens. Maar er is meer: “Zodra we een personage leuk vinden, zullen we dat personage ook eigenschappen toeschrijven waarover we zélf beschikken, waardoor we het nóg meer zullen waarderen.”
Als de emotie maar echt is
Ontroerd voor je tv zitten is dus niets om je voor te schamen, maar net een teken van empathisch vermogen. Het kan ons zelfs helpen. “Wanneer we ons herkennen in een personage en zien hoe dat personage met bepaalde moeilijkheden omgaat, kunnen we dat reflecteren op onze eigen situatie”, legt gedragswetenschapper Mathias Celis (UGent) uit. “Een film of serie kan ons dus op weg helpen om onze eigen ervaringen een plaats te geven.”
“Het kan erg geruststellend zijn om te zien hoe een personage met dezelfde emoties worstelt als jij, ook al denk je dat jij de enige bent met een bepaald probleem. Dat personage is dan wel fictief, maar de emotie is écht”
Vera Hoorens
Sociaal psycholoog
Bovendien, voegt Hoorens toe, kan het erg geruststellend zijn om te zien hoe personages met dezelfde emoties worstelen als jij, ook al denk jij dat je de enige bent met een bepaald probleem. “Dat klinkt irrationeel, want dat personage is geen echt figuur, maar iemand heeft het personage wel ooit bedacht. En aangezien je een personage alleen een emotie kunt laten voelen die je kent, is die emotie dus wél echt.”
Grote jeugddromen
Waarom One day voor veel Netflix-kijkers in het bijzonder zoveel emoties oproept, is dat de serie zich afspeelt tussen 1988 en 2007, het tijdperk waar een beetje millennial spontaan week van wordt. Nostalgie kan ons vrolijk en melancholisch maken, maar heeft bovendien een duidelijk nut, zo blijkt uit onderzoek. “Nostalgie heeft heel wat gunstige effecten. Over het algemeen houden mensen ervan om terug te denken aan dingen uit hun jeugd. Het helpt ons ook bewust te worden van wat we belangrijk vinden in het leven, doordat we weer in contact komen met onze grote jeugddromen”, vertelt Hoorens. “En het schept een gevoel van verbondenheid, van ergens bij te horen. Voor veel mensen is dat heel belangrijk.”
“We zijn verliefd op ons verleden, op de dingen die we kennen”, zegt Celis. “Dat verklaart ook waarom mode – de jaren 80 zijn weer hip – telkens in golven terugkomt.” Het (onterechte) idee dat het vroeger beter was, herinnert ons er volgens de Amerikaanse psychologe Krystine Batcho aan dat het in de toekomst ook weer beter kan worden. Nostalgie gaat gepaard met gevoelens van veiligheid en onschuld uit de tijd van toen.
Maar genoeg over het verleden: wij moeten nodig naar de videotheek om Notting Hill te huren!
Onze recensent keek naar ‘One day’ op Netflix: “Als je de truc eenmaal doorhebt, wekt hij alleen nog ergernis”
Michiel Thijs